17 ივნისის საღამოს, შეერთებულმა შტატებმა და ირანმა ხელი მოაწერეს ურთიერთგაგების მემორანდუმს, რომლის მიზანი 2026 წლის 28 თებერვალს დაწყებული საომარი მოქმედებების დასრულებაა. მემორანდუმის ხელმოწერიდან იწყება მოლაპარაკებების 60-დღიანი პერიოდის ათვლა, რომლის განმავლობაში მხარეებმა საბოლოო შეთანხმებას უნდა მიაღწიონ. დონალდ ტრამპი ამერიკელებს დაჰპირდა, რომ ახალი შეთანხმება უკეთესი იქნებოდა, ვიდრე 2015 წელს ბარაკ ობამისა და ევროკავშირის მონაწილეობით ირანის ბირთვულ პროგრამაზე მიღწეული კომპრომისი. აშშ-ის პრეზიდენტმა, ჩვეულებისამებრ, ეპითეტები არ დაიშურა და პირობა დადო, რომ ეს შეთანხმება „მთელ რეგიონს მშვიდობასა და უსაფრთხოებას მოუტანს “ და ირანის ბირთვულ შესაძლებლობებს გაანადგურებს. ის ასევე დაჰპირდა საზოგადოებას, რომ ჰორმუზის სრუტე გაიხსნება.
მაგრამ მართალია თუ არა აშშ-ის პრეზიდენტი, როდესაც ამ შეთანხმებას მიესალმება? შეიძლება თუ არა ეს დონალდ ტრამპის გამარჯვებად მივიჩნიოთ? იმისთვის, რომ გამარჯვებაზე ვისაუბროთ, უპირველეს ყოვლისა, უნდა გავიხსენოთ ოფიციალური ვაშინგტონის თავდაპირველი მიზნები. შვეიცარიელი ჟურნალისტი, რიშარ ვერლი წერს: „დონალდ ტრამპის დაპირებები თავიდან ბუნდოვანი არ ყოფილა, თუმცა, ჩემი აზრით, მიზნების განსაზღვრისას, მან გარკვეული სამოქმედო სივრცე, ერთგვარი მანევრირების შესაძლებლობა მაინც დატოვა“.
ორი მთავარი მიზანი, რომელსაც შეერთებულმა შტატებმა სრულად ვერ მიაღწია
ირანის წინააღმდეგ ომის დაწყების დღიდან დონალდ ტრამპი დაჟინებით ამტკიცებდა, რომ ირანის ბირთვული იარაღი განადგურდებოდა და თეირანი ვეღარასდროს შეძლებდა ატომური ბომბის შექმნას. ამით ის შეეცადა დაემტკიცებინა, რომ მართალი იყო, როდესაც 2015 წლის შეთანხმებიდან გამოვიდა, რადგან უფრო უკეთესი შედეგის მიღწევას აპირებდა. მემორანდუმიდან გამომდინარე, ვაშინგტონი და თეირანი, ამ საკითხთან დაკავშირებით, შემდეგზე შეთანხმდნენ: ირანი ადასტურებს, რომ „ბირთვულ იარაღს არ შეიძენს და არ განავითარებს“; ირანის მიერ დაგროვილი გამდიდრებული ურანის ბედი გადაწყდება „ორმხრივად შეთანხმებული მექანიზმის შესაბამისად, რომლის მეთოდოლოგია გულისხმობს ადგილზე მის განზავებას, ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტოს (IAEA) ზედამხედველობის ქვეშ“. ამასთან, საბოლოო შეთანხმებამდე ირანი „შეინარჩუნებს ბირთვული პროგრამის ამჟამინდელ სტატუს-კვოს“, ხოლო აშშ „არ დააწესებს ახალ სანქციებს და არ განათავსებს რეგიონში დამატებით ძალებს“.
მეორე მიზანი, რომელიც აშშ-ის პრეზიდენტმა თებერვალში დაასახელა, იყო ირანელი ხალხის გათავისუფლება. საპროტესტო აქციების სასტიკად ჩახშობის შემდეგ, დონალდ ტრამპმა პირობა დადო, რომ ირანელი ხალხის გათავისუფლებას რეჟიმის ცვლილების გზით მიაღწევდა. რეჟიმის რამდენიმე ლიდერის მკვლელობის მიუხედავად, ირანზე შეტევიდან თითქმის ოთხი თვის განმავლობაში, მოქმედი ხელისუფლების დამხობა ვერ მოხერხდა. ზოგიერთს მიაჩნია, რომ რეჟიმი პირიქით, გაძლიერდა კიდეც, რადგან ახლა მას ყველაზე კონსერვატიული ძალები აკონტროლებენ. „დონალდ ტრამპმა ირანელებს აჯანყებისკენ მოუწოდა. მაგრამ რეჟიმის მიერ ირანელი ხალხი არასდროს ყოფილა ასე დამორჩილებული, როგორც დღეს, რადგან სხვა ყველაფერს საომარი მდგომარეობაც დაემატა. ამიტომ, რეჟიმი, ფაქტობრივად, აკეთებს იმას, რაც სურს“, – აღნიშნავს რიჩარდ ვერლი.
მართალია, სიტუაცია შესაძლოა შეიცვალოს, მაგრამ უკვე შეგვიძლია იმის თქმა, რომ ამ მიმართულებით დონალდ ტრამპმა მიზანს ვერ მიაღწია. რაც შეეხება ბირთვულ ენერგიას, ურთიერთგაგების ეს მემორანდუმი ძირითადად განზრახვებს ასახავს და 2015 წლის ბირთვულ შეთანხმებასთან შედარებით ნაკლებ კონკრეტულ მექანიზმებსა და ვალდებულებებს შეიცავს. ამიტომ, მომდევნო პერიოდში გამართული მოლაპარაკებები გვიჩვენებს, იქნება თუ არა დონალდ ტრამპის მიერ შეთანხმებული უსაფრთხოების გარანტიები უფრო ამბიციური, ვიდრე ის, რომლებიც ბარაკ ობამამ გააფორმა.
ჰორმუზის სრუტი: ირანის ახალი იარაღი
ჰორმუზის სრუტის ხელახლა გახსნა დონალდ ტრამპისთვის ერთ-ერთ მთავარ მიზნად იქცა, თუმცა მისი ჩაკეტვა, ფაქტობრივად, სწორედ მის მიერ დაწყებული ომის ერთ-ერთი შედეგი იყო. მიუხედავად იმისა, რომ ყველა – განსაკუთრებით კი ფინანსური ბაზრები – სრუტის გახსნას სიხარულით შეხვდა, ეს თავისთავად გამარჯვებად ვერ ჩაითვლება; ამ შემთხვევაში, უფრო სწორი იქნება, ნორმალურ მდგომარეობასთან ხელახლა დაბრუნებაზე ვილაპარაკოთ. მეორეს მხრივ, ამ საერთაშორისო ბლოკადამ შექმნა პრეცედენტი, რომელიც რიჩარდ ვერლისთვის შემაშფოთებელია: „ეს არის დიდი აღმოჩენა ირანისთვის. თეირანმა გააცნობიერა, რომ მას აქვს მასობრივი განადგურების ორი იარაღი: ბირთვული პროგრამა, რომელზე უარის თქმასაც მისგან ითხოვენ და ჰორმუზის სრუტე. ვერავინ შეუშლის ირანს ხელს, რომ ხვალ ან ზეგ, ახალი საერთაშორისო კრიზისის შემთხვევაში, კვლავ ჩაკეტოს ეს სრუტე“.
ისრაელი – რეალურად დამარცხებული
თუმცა, ერთი რამ ცხადია: ამ ომში ისრაელი დამარცხდა. ომის წინ ბენიამინ ნეთანიაჰუს მთავრობას სამი მიზანი ჰქონდა დასახული – ირანის ბირთვული პროგრამის დასრულება, თეირანის ბალისტიკური სარაკეტო პროგრამის შეჩერება და ირანის მიერ მხარდაჭერილი მოკავშირე დაჯგუფებებისთვის, მათ შორის „ჰეზბოლასთვის“, მხარდაჭერის შეწყვეტა. „დღემდე ამ სამი მიზნიდან არც ერთი არ არის მიღწეული. ეს ნიშნავს, რომ ისრაელმა ეს ომი ვერ მოიგო. თანაც, როგორც ჩანს, დონალდ ტრამპი მზად არის, თავისი მოკავშირე ბედის ანაბარად დატოვოს“, – აღნიშნავს შვეიცარიელი ჟურნალისტი.
ამის მიუხედავად, არავის გაუკვირდება, თუ დონალდ ტრამპი თავის ვალდებულებებზე უარს იტყვის და ირანზე დარტყმებს განაახლებს. მისი მხრიდან ასეთი მუქარა უკვე გაისმა ვერსალში ურთიერთგაგების მემორანდუმის ხელმოწერამდე რამდენიმე საათით ადრე. შესაბამისად, ირანის მხრიდან სამხედრო ბირთვულ პროგრამის შეწყვეტაზე სავარაუდო უარი, შესაძლოა, მან ხელახალი იერიშის დაწყების საბაბად გამოიყენოს. თუმცა ერთი რამ აშკარაა: მსგავსი ნაბიჯი, დიდი ალბათობით, აშშ-ის შუალედურ არჩევნებამდე არ გადაიდგმება. „დონალდ ტრამპს სურს, რომ ამერიკელებმა შუალედურ არჩევნებამდე ეს კონფლიქტი დაივიწყონ, რათა თავად კვლავ დაუბრუნდეს წინასაარჩევნო კამპანიას და ხმამაღლა თქვას, რომ ეს იყო „ომი მსხვერპლის გარეშე“ (აშშ-ის სამხედრო ძალებში დაახლოებით თხუთმეტი დაღუპულის მიუხედავად). ამიტომ, უახლოეს კვირებში, ის ამერიკელებს ეტყვის: „ბირთვული საკითხი მოვაგვარე, გამარჯვება მოვიპოვე და ირანი ახლა მზად არის, ყველაფერი გაიღოს, რასაც მისგან მოვითხოვთ. ძვირფასო ამერიკელებო, არჩევნებზე ხმა მომეცით“.
https://www.rtbf.be/article/accord-etats-unis-iran-defaite-ou-victoire-pour-donald-trump-11742442